ABŞ və İran arasında münaqişə bitdi, yoxsa davam edir? Bu münaqişə regionda müharibəyə çevriləcək?
Lent.az-ın əməkdaşı bir neçə xarici mənbəyə istinadən bu mövzu ilə bağlı açıqlanan ən son məlumatları təqdim edir.
Məsələn, BBC məlumat yayıb ki, ABŞ və İranın yüksəkvəzifəli rəsmilərinin iki ölkə arasında hərbi qarşıdurma ehtimalları ilə bağlı danışıqlar aparmaq üçün yaxın saatlarda Omanda görüşəcəyi gözlənilir.
ABŞ danışıqlarına xüsusi elçi Stiv Vitkoff (solda), İran komandasına isə xarici işlər naziri Abbas Əraqçi rəhbərlik edəcək
Bu müzakirələr ABŞ-ın ötən ay İranda baş verən və insan haqları təşkilatlarının bildirdiyinə görə, minlərlə insanın ölümü ilə nəticələnən ölkə miqyaslı hökumət əleyhinə etirazların zorakılıqla yatırılmasına cavab olaraq Yaxın Şərqdə hərbi qüvvələrini artırmasından sonra keçirilir.
Görüşün yeri və gündəliyinin əhatə dairəsi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik danışıqların pozulması təhlükəsini yaratmışdı. Danışıqlar region ölkələrinin vasitəçiliyi ilə gərginliyin azaldılması məqsədi daşıyan diplomatik səylərin bir hissəsidir.
Hər iki ölkənin mövqeləri bir-birindən xeyli uzaqdır. Əsasən ümid edilir ki, danışıqlar uğurlu olarsa, gələcək müzakirələr üçün bir çərçivə formalaşa bilər.
ABŞ İranın nüvə proqramını dondurmasını və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatından imtina etməsini tələb edir və bildirib ki, danışıqlara həmçinin İranın ballistik raket proqramı, regiondakı silahlı qruplara dəstəyi və ölkə daxilində vətəndaşlara münasibəti də daxil edilməlidir.
İran isə danışıqların yalnız nüvə proqramı ilə məhdudlaşacağını bildirib və bu fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılıb-qaldırılmadığı hələlik məlum deyil.
Son həftələrdə ABŞ prezidenti Donald Tramp razılaşma əldə olunmadığı təqdirdə İranı bombalamaqla hədələyib. ABŞ regiona minlərlə əsgər göndərib və Trampın “armada” adlandırdığı hərbi qüvvələr, o cümlədən aviadaşıyıcı gəmi, digər döyüş gəmiləri və qırıcı təyyarələr yerləşdirilib.
İran isə hər hansı hücuma güclə cavab verəcəyini bildirərək Yaxın Şərqdə və İsraildə yerləşən Amerika hərbi obyektlərini vurmaqla hədələyib.
İran nümayəndə heyətinə xarici işlər naziri Abbas Araqçi rəhbərlik edəcək. O, ötən həftə İran silahlı qüvvələrinin “barmaqlarının tətikdə hazır olduğunu” demişdi. ABŞ tərəfini isə xüsusi elçi Steve Witkoff və Trampın kürəkəni Cared Kuşner təmsil edəcək.
Qeyd edək ki, bu, ötən ilin iyununda İsrail və İran arasında baş vermiş müharibədən və ABŞ-ın İranın üç əsas nüvə obyektini bombalamasından sonra ABŞ və İran rəsmilərinin ilk görüşü olacaq.
İran bildirib ki, hücumlardan sonra uranın zənginləşdirilməsi fəaliyyəti dayandırılıb.
Analitiklərin fikrincə, çətin vəziyyətdə olan İran rəhbərliyi üçün bu danışıqlar 1979-cu il İslam İnqilabından sonra hakimiyyətə gəldikdən bəri ən zəif mövqedə olduqları bir vaxtda ABŞ-ın hərbi müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün son şans ola bilər.
Trampın hədələri İranın təhlükəsizlik qüvvələrinin dərinləşən iqtisadi böhran fonunda başlayan genişmiqyaslı etiraz aksiyalarını qəddarlıqla yatırması və nümayişçilərin dini Respublikasının sonunu tələb etməsi ilə eyni vaxta təsadüf edib.
Vaşinqtonda yerləşən Human Rights Activists News Agency bildirib ki, ən azı 6 883 ölüm faktını təsdiqləyib, lakin real rəqəmin daha yüksək ola biləcəyi və 50 mindən çox insanın həbs edildiyi barədə xəbərdarlıq edib.
Mövcud böhran Qərblə uzun illərdir davam edən mübahisələrin mərkəzində duran İranın nüvə proqramı məsələsini yenidən gündəmə gətirib.
Onilliklərdir İran nüvə proqramının dinc məqsədlər daşıdığını bildirir, ABŞ və İsrail isə bunun silah hazırlanmasına yönəlik olduğunu iddia edir.
İran öz ərazisində uranın zənginləşdirilməsi hüququna malik olduğunu bildirir və yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş 400 kiloqramlıq uran ehtiyatının üçüncü ölkəyə köçürülməsi çağırışlarını rədd edib.
Rəsmilər müəyyən güzəştlərə açıq olduqlarını bildiriblər. Bunlara ötən il İsrailin qəfil müharibəyə başlaması ilə pozulan ABŞ-la danışıqlarda təklif edilən regional uran zənginləşdirmə konsorsiumunun yaradılması da daxil ola bilər.
Eyni zamanda, İran ölkənin ballistik raket proqramının məhdudlaşdırılması və regiondakı müttəfiq qüvvələrə dəstəyin dayandırılması tələblərini qəbuledilməz və suverenliyə zidd hesab edir. Tehran bu ittifaqı “Müqavimət Oxu” adlandırır və bura Qəzzada HAMAS, İraqdakı silahlı dəstələr, Livandakı Hizbullah və Yəməndəki husilər daxildir.
Çərşənbə axşamı İran prezidenti Məsud Pezeşkian bildirib ki, uyğun şərait mövcud olduğu təqdirdə ABŞ-la “ədalətli və bərabər əsaslı danışıqların aparılması” üçün Araqçiyə göstəriş verib.
İranın ABŞ-dan əsas tələbi iqtisadiyyatını iflic edən sanksiyaların ləğv olunmasıdır. Rejim əleyhdarları isə istənilən güzəştin ruhanilər üçün siyasi həyat xətti olacağını bildirirlər.
ABŞ üçün bu görüş, nəticəsindən asılı olaraq, Trampa hərbi hədələrdən geri çəkilmək imkanı verə bilər.
Region ölkələri ABŞ-ın hərbi zərbəsinin daha geniş münaqişəyə və ya İranda uzunmüddətli xaosa səbəb ola biləcəyindən narahatdır və yalnız hava hücumları ilə İran rəhbərliyinin devrilməsinin mümkün olmayacağını bildiriblər.
Tramp: İranın ali lideri gərginlik fonunda "çox narahat olmalıdır"
NBC News-un sualına cavab olaraq Tramp belə deyib: “Düşünürəm ki, İran rəhbərliyi çox narahat olmalıdır. Bəli, olmalıdır.”
ABŞ dövlət katibi Marco Rubio bildirib ki, “real nəticə əldə olunması üçün” danışıqlar nüvə məsələsindən kənara çıxmalıdır.
O deyib: “Bu insanlarla razılaşma əldə ediləcəyinə əmin deyiləm, amma bunu yoxlamağa çalışacağıq. Əgər nəyinsə mümkün olub-olmadığını araşdırmaq üçün cəhd etsək, bunun zərəri yoxdur.”
Əvvəlcə İstanbulda keçirilməsi planlaşdırılan danışıqlar Misir, Türkiyə və Qətərin rəhbərlik etdiyi gərginliyi azaltma səylərinin bir hissəsidir.
Lakin İran son anda görüş yerinin ötən il də danışıqlara ev sahibliyi etmiş Omanda keçirilməsini və müzakirələrin yalnız İran və ABŞ rəsmiləri arasında aparılmasını istəyib.
İranda etirazlar ABŞ İran ABŞ-İran danışıqları Yaxın Şərq nüvə proqramı Donald Trump Abbas Araqçi Steve Witkoff Jared Kushner Marco Rubio sanksiyalar ballistik raketlər Müqavimət Oxu regional gərginlik beynəlxalq diplomatiya hərbi qarşıdurma insan haqları etiraz aksiyaları Omanda danışıqlar
