Uşağın ilk sözünü nə vaxt deyəcəyi valideynlərin ən çox maraqlandığı məsələlərdən biridir. Bəzi uşaqlar sözləri daha erkən, digərləri isə bir qədər gec işlətməyə başlayır. Buna baxmayaraq, nitqin gecikməsini hər zaman “vaxtı gələndə danışacaq” düşüncəsi ilə gözləmək düzgün deyil.
Lent.az xəbər verir ki, müəyyən yaşda gözlənilən ünsiyyət bacarıqları yaranmırsa, səbəbi erkən araşdırmaq uşağın sonrakı inkişafı üçün əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ Milli Karlıq və Digər Kommunikasiya Pozuntuları İnstitutunun (CDC) məlumatına görə, həyatın ilk üç ili nitq və dil bacarıqlarının inkişaf etdiyi ən intensiv dövrdür. Eşitmə problemləri, nitq və dil pozuntuları və başqa inkişaf xüsusiyyətləri danışığın gecikməsinə səbəb ola bilər.
1 yaşında uşaqdan nə gözlənilir?
Bir yaş ətrafında uşaq artıq səslərlə ünsiyyət qurmağa, jestlərdən istifadə etməyə və valideynin dediklərinə reaksiya verməyə başlayır. CDC-yə görə, bu yaşda uşaqların çoxu əl yelləyərək “sağ ol” kimi jestlər edir və valideynlərindən birini “mama”, “dada” və ya ailədə işlənən başqa xüsusi adla çağırır. Uşaq səsə reaksiya vermirsə, adına dönmürsə, heç bir jestdən istifadə etmirsə və ya əvvəllər etdiyi hər hansı ünsiyyət bacarığını itiribsə, pediatrla danışmaq məsləhətdir.
18 aylıq uşaq neçə söz deməlidir?
CDC-nin 2026-cı ildə yenilənən inkişaf göstəricilərinə görə, uşaqların əksəriyyəti 18 aylığında “mama” və “dada”dan əlavə ən azı üç yaxud daha çox söz deməyə çalışır. Həmçinin jest göstərilmədən verilən sadə bir tapşırığı, məsələn, “Oyuncağı mənə ver” ifadəsini yerinə yetirə bilir. 18 aylıq uşaq demək olar ki, heç bir söz işlətmirsə, sadə göstərişləri anlamırsa və ya ünsiyyət qurmağa maraq göstərmirsə, bunu yalnız fərdi inkişaf fərqi hesab edib uzun müddət gözləmək doğru yanaşma deyil.
2 yaş xüsusilə vacib dövrdür
İki yaş nitq inkişafının qiymətləndirilməsində mühüm mərhələlərdən biridir. CDC-yə görə, uşaqların çoxu bu yaşda ən azı iki sözü birləşdirərək “ana gəl”, “su ver” kimi ifadələr işlədə bilir. Həmçinin soruşulduqda kitabdakı əşyanı və ən azı iki bədən hissəsini göstərə bilir. Uşaq 2 yaşına çatdığı halda iki sözlü ifadələr qurmursa, söz ehtiyatı çox məhduddursa, deyilənləri anlamaqda çətinlik çəkirsə və ya əsasən jestlərlə ünsiyyət qurursa, pediatr və nitq-dil mütəxəssisinin qiymətləndirməsi faydalıdır.
3 yaşında danışıq necə olmalıdır?
Üç yaşa yaxın uşağın nitqi artıq daha fəal olur. CDC-nin göstəricilərinə əsasən, bu yaşda uşaqların əksəriyyəti qarşılıqlı söhbətdə ən azı iki dəfə növbəli şəkildə fikir mübadiləsi edə, “kim"?, “nə"?, “harada"? və “niyə"? kimi suallar verə, adını deyə və ətrafdakı insanların çox vaxt anlaya biləcəyi şəkildə danışa bilir.
Üç yaşında uşağın danışığını ailədən kənar insanlar demək olar ki, anlamırsa, uşaq cümlə qura bilmirsə və ya qarşılıqlı söhbətə qoşulmaqda ciddi çətinlik yaşayırsa, qiymətləndirməni gecikdirmək məsləhət deyil.
Gec danışmağın səbəbi yalnız “tənbəllik” deyil
Nitqin gecikməsinin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Eşitmə zəifliyi bunlardan biridir. Uşaq bəzi səsləri eşitsə belə, müəyyən tezlikləri düzgün eşitməməsi sözlərin öyrənilməsinə təsir göstərə bilər. Səbəblər arasında nitq və dil inkişafı pozuntuları, ağız və nitq aparatının problemləri, ümumi inkişaf gecikməsi və bəzi neyroinkişaf xüsusiyyətləri də ola bilər. Buna görə yalnız uşağın neçə söz dediyinə deyil, deyiləni nə dərəcədə anladığına, göz təmasına, jestlərə, oyununa və digər insanlarla ünsiyyətinə də baxılır. CDC bildirir ki, nitq və dil gecikməsi şübhəsi olduqda uşağın eşitməsinin yoxlanması da qiymətləndirmənin vacib hissəsidir.
Hansı əlamətlərdə gözləmək olmaz?
Uşaq əvvəllər dediyi sözləri və ya qazandığı başqa bacarıqları itiribsə, adına və səslərə zəif reaksiya verirsə, ünsiyyət üçün jestlərdən istifadə etmirsə, deyilən sadə sözləri anlamırsa və ya yaşına uyğun nitq mərhələlərindən geri qalırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır. CDC də uşağın bir və ya daha çox inkişaf mərhələsinə çatmadığı, əvvəllər malik olduğu bacarıqları itirdiyi və ya valideyndə hər hansı narahatlıq yarandığı halda gözləməməyi və həkimlə danışmağı tövsiyə edir.
Hansı mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır?
İlk addım adətən pediatra müraciətdir. Həkim uşağın ümumi inkişafını qiymətləndirə və lazım gəldikdə onu loqopedə yaxud nitq-dil mütəxəssisinə yönləndirə bilər. Eşitmə ilə bağlı şübhə varsa, audioloji müayinə də vacibdir. Uşağın yalnız danışığında deyil, sosial davranışında, oyununda və digər inkişaf sahələrində də gerilik müşahidə edilirsə, daha geniş inkişaf qiymətləndirilməsi tələb oluna bilər.
Evdə uşağın danışığını necə dəstəkləmək olar?
Valideyn uşağın qarşısında telefon və televizoru açıq saxlamaq əvəzinə onunla üz-üzə daha çox danışa bilər. Birlikdə kitab oxumaq, şəkillərdəki əşyaların adlarını demək, uşağın dediyi bir sözü daha geniş ifadəyə çevirmək və gündəlik fəaliyyətləri sözlə təsvir etmək faydalıdır. Məsələn, uşaq “top” deyirsə, valideyn “Bəli, qırmızı topdur” və ya “Top yuvarlanır” deyərək ifadəni genişləndirə bilər. Uşağı davamlı olaraq “de görüm” deyə danışmağa məcbur etmək əvəzinə təbii ünsiyyət yaratmaq daha məqsədəuyğundur. Nitq inkişafında uşaqlar arasında fərqlər olsa da, ciddi gecikməni uzun müddət gözləmək düzgün deyil. Erkən qiymətləndirmə problemin olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə və ehtiyac varsa uşağa daha tez dəstək göstərməyə imkan verir.
Uşaq uşağın gec danışması nitq gecikməsi loqoped uşaq sağlamlığıMənbə: lent.az