Avropanın enerji sahəsi faktiki olaraq yenidən strukturlaşdırma dövrünə daxil olub. Bu mərhələdə strateji razılaşmalar həm korporativ inkişafın genişləndirilməsi, həm də enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm vasitəyə çevrilib. Avropa İttifaqının təchizat marşrutlarını diversifikasiya etmək və infrastruktur obyektlərini modernləşdirmək niyyəti nəzərə alınmaqla, sənaye potensialını gücləndirmək və uzunmüddətli perspektivdə bazarın sabitliyini təmin etmək qabiliyyətinə malik olan kapital qoyuluşları mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bu şəraitdə Avropa Komissiyasının Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) "Italiana Petroli" şirkətinin 99,82 % səhmlərini əldə etməsini təsdiqləməsi İtaliyanın enerji sektoru üçün əlamətdar hadisəyə çevrildi. Əslində, bu proses yalnız rəsmi mülkiyyətçinin dəyişməsini deyil, eyni zamanda İtaliyanın emal və pərakəndə satış seqmentlərinin Avrasiyanın genişmiqyaslı enerji strukturuna inteqrasiyasını simvolizə edir.
Tənzimləyici orqanın müsbət rəyi müqavilənin praktiki həyata keçirilməsinə başlanğıc verdi və həm bazar iştirakçılarının, həm də analitik dairələrin marağını artırdı. Ümumdünya Enerji Şurasının İtaliya üzrə Komitəsinin ("WEC Italy") baş katibi Mikele Vityello "Report"a müsahibəsində sövdələşmənin tamamlanması üçün gözlənilən müddət, Azərbaycan investisiyalarının İtaliyanın neft emalı sənayesinə mümkün təsiri, yanacaq bazarındakı rəqabət mühiti və Azərbaycan qazının ölkənin enerji dayanıqlığı baxımından rolunu dəyərləndirib.
Həmin müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik:
- Cənab Vityello, ötən həftə Avropa Komissiyası SOCAR tərəfindən "Italiana Petroli"nin 99,82 % səhm paketinin alınmasına razılıq verdi. Bu, aktivlərin birləşdirilməsinin əlavə hüquqi və ya inzibati maneələr olmadan planlaşdırılmış müddətdə başa çatacağını iddia etməyə imkan verirmi? Yoxsa razılaşmanın yekunlaşdırılması vaxtını dəyişdirə biləcək hallar hələ də mövcuddur?
Avropa Komissiyasının təsdiqinin əldə edilməsi qəti və son dərəcə mühüm addımdır. Ənənəvi qaydaya uyğun olaraq, əməliyyat Avropa antiinhisar orqanlarının yoxlamasından müvəffəqiyyətlə keçdikdən sonra onun başa çatdırılmasına doğru istiqamət aydınlaşır və nəzərdə tutulan vaxt hədəflərinə çatmaq tamamilə real hesab olunur – bu konkret halda müəyyən olunmuş son tarix 2026-cı ilin birinci rübünün sonunadək olan dövrü nəzərdə tutur.
Şübhəsiz ki, bu həcmdə olan hər hansı bir əməliyyatda olduğu kimi, milli müstəvidə icazələrin alınması, yaxud korporativ idarəetmə və istehsal inteqrasiyasının incəlikləri ilə əlaqəli bir sıra texniki və prosedur məsələlərinin həlli zəruridir. Lakin hazırki mərhələdə siyasi və ya tənzimləyici mahiyyətli struktur əngəlləri və ya ləngimələr qeydə alınmır. Məhz bu səbəbdən razılaşdırılmış müddət ərzində sövdələşmənin yekunlaşdırılması gerçəkçi görünür, hərçənd əməliyyatın genişmiqyaslı xarakteri qaçılmaz olaraq müəyyən qədər ehtiyatlı yanaşmanı tələb edir.
- "WEC Italy"nin İtaliyada neft emalı güclərinin və logistika infrastrukturunun modernləşdirməsinə Azərbaycan investisiyalarının miqyası ilə bağlı gözləntiləri nələrdir? Bu layihə İtaliyanın "downstream" sektorunun yenilənməsinə və rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsinə təkan verə bilərmi?
2,5-3 milyard avro həcmində qiymətləndirilən əməliyyat dəyəri bu aktivin yüksək strateji mövqeyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Dövlət sistemi baxımından investorun orta və uzunmüddətli dövrə hesablanmış etibarlı sənaye proqramını reallaşdırmaq bacarığı ilkin maliyyə parametrləri ilə müqayisədə daha böyük önəm daşıyır.
SOCAR-ın iştirakının, proqnozlaşdırıldığı kimi, neft emalı müəssisələrinin modernizasiyasına, texnoloji proseslərin təkmilləşdirilməsinə, həmçinin anbar və logistika infrastrukturunun genişləndirilməsinə kapital yatırımlarına gətirib çıxaracağı təqdirdə, bu razılaşma İtaliya ərazisində "downstream" seqmentinin, yəni emal və satış sahəsinin yenidən canlandırılmasına təkan verə bilər.
Avropanın neft emalı sahəsi hazırda mənfəətliliyin aşağı düşməsi və ətraf mühit standartlarının daha da sərtləşməsi ilə müəyyən olunan mürəkkəb mərhələdən keçir. Bu cür şəraitdə kapital resurslarına çıxışın mövcudluğu və dəqiq sənaye vizyonunun olması müəssisələrin rəqabət potensialını, dayanıqlılıq səviyyəsini və Avropanın energetika sektorunda dəyər yaratma zəncirinə inteqrasiya imkanlarını gücləndirə bilər. İtaliya bazarında möhkəm mövqe tutmuş və yerli icma ilə konstruktiv əməkdaşlıq prinsipini əhatə edən ardıcıl strategiyanın tətbiqi ilə müşayiət edilən əməliyyat güclü katalitik təsir göstərə bilər.
- "Italiana Petroli" İtaliyada ən böyük yanacaqdoldurma stansiyaları şəbəkəsini idarə edir. SOCAR-ın şaquli inteqrasiya olunmuş enerji şirkəti kimi gəlişi pərakəndə yanacaq bazarının strukturuna və rəqabətə necə təsir edə bilər? Bu, son istehlakçılar üçün qiymət siyasətinə və xidmət keyfiyyətinə təsir göstərə bilərmi?
- 4 500-dən artıq yanacaqdoldurma kompleksini əhatə edən geniş şəbəkə "Italiana Petroli" şirkətinin başlıca aktivi hesab olunur və bütün ölkə üçün qürur mənbəyidir. SOCAR kimi şaquli inteqrasiya olunmuş operatorun bu prosesə qoşulması satınalma mərhələsindən tutmuş son paylanma pilləsinə qədər bütün təchizat zəncirinin effektivliyinə müsbət töhfə verə bilər. Bu, miqyas effekti yaratmağa imkan verəcək və logistik proseslərin təkmilləşdirilməsini dəstəkləyəcək.
Yanacaq məhsullarının maya dəyərinə münasibətdə bir vacib məqamı vurğulamaq gərəkdir: qiymətyaratma mexanizmi əsasən neft məhsullarının beynəlxalq birja kotirovkaları, habelə İtaliyada bir sıra digər ölkələrlə müqayisədə xeyli yüksək olan vergi öhdəlikləri ilə müəyyən edilir. Məhz bu səbəbdən təkcə mülkiyyətçinin dəyişməsi nəticəsində qiymət siyasətində fundamental dəyişikliklər gözləmək doğru olmazdı.
Sövdələşmənin keyfiyyət baxımından təsirinin daha çox şəbəkənin modernləşdirilməsinə yönəlmiş kapital qoyuluşu, təklif olunan xidmətlərin rəqəmsal transformasiyası, çeşidin genişləndirilməsi və multienerji həllərinin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi vasitəsilə hiss olunacağı proqnozlaşdırılır. Buraya alternativ yanacaq növləri üçün infrastrukturun qurulması, eyni zamanda elektrik nəqliyyatının təşviq edilməsi də aid edilir.
Bu kontekstdə rəqabət mübarizəsinin innovativ yanaşmalar və müştəri xidmətlərinin səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində daha da güclənməsi mümkündür. Çoxşaxəli qarşılıqlı əməkdaşlıq hər zaman rəqabət mühitinə müsbət təsir göstərir və son nəticədə istehlakçıların xeyrinə işləyir.
- 2026-cı ilin yanvar ayından başlayaraq Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) bazar iştirakçılarına illik əlavə 1,2 milyard kubmetr tutumdan istifadə imkanı yaradıb. Bu kontekstdə əsas sual ondan ibarətdir ki, İtaliya həmin resurslara nə dərəcədə operativ çıxış əldə edə bilib? Bundan əlavə, sözügedən genişlənmənin tədarük mənbələrinin diversifikasiyası strategiyasının effektiv reallaşdırılması və idxal olunan qazın digər təchizat kanallarının mərhələli surətdə əvəz edilməsi baxımından kifayət qədər addım olub-olmadığını dəyərləndirmək zəruri olmazmı?
- TAP magistralının nəqletmə gücünün illik 1,2 milyard kubmetr həcmində artırılması İtaliyanın enerji resurslarının şaxələndirilməsi kursunun praktiki tətbiqində məntiqi bir addımdır. Bununla yanaşı, bu əlavə tutumlardan faktiki istifadə tempi bilavasitə bazar şəraitindən - daxili istehlak dinamikasından, qaz anbarlarının dolğunluq səviyyəsindən, LNG bazarındakı təklif vəziyyətindən və rəqib tədarükçülər arasındakı qiymət fərqindən asılı olacaq.
Son illərdə İtaliya böhrandan əvvəlki pik səviyyələrlə müqayisədə qaz istehlakını müəyyən qədər azaldıb ki, bu da qaçılmaz olaraq yeni güclərin sistemə inteqrasiya sürətinə öz təsirini göstərir. Vurğulamaq lazımdır ki, 1,2 milyard kubmetr enerji təhlükəsizliyinin vahid həll yolu deyil, lakin o, boru kəməri vasitəsilə idxalı, mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünü, bərpa olunan enerji mənbələrini və enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsini əhatə edən ümumi enerji təchizatı arxitekturasını nəticəli şəkildə tamamlayır. Sistemin möhkəmliyi məhz marşrutların və enerji mənbələrinin müxtəlifliyi sayəsində təmin olunur.
- Bu gün Azərbaycan illik qaz tələbatı 67-68 milyard kubmetr həcmində dəyişən İtaliyaya "mavi yanacağın" aparıcı ixracatçılarından biri olaraq özünü təsdiq edib. İtaliyanın enerji sabitliyinin təmin edilməsində Azərbaycan qazının rolu nədən ibarətdir? Həm ixrac həcmlərinin genişləndirilməsi, həm də enerji keçidi və "yaşıl" texnologiyaların tətbiqi sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi perspektivlərini nəzərdən keçirirsinizmi?
- Bakı, şübhəsiz, hazırda Roma üçün başlıca tədarükçülərdən biri hesab olunur və Azərbaycan qazı İtaliyanın enerji mənbələrinin diversifikasiyası strategiyasının mühüm tərkib hissəsinə çevrilib. Avropanın enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin yenidən siyasi gündəmin ön sıralarına keçdiyi bir dövrdə Cənub Qaz Dəhlizinin işə salınması İtaliya enerji sisteminin etibarlılığını nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəldib və müəyyən idxal marşrutlarına bağlılığı azaldıb.
Uzunmüddətli perspektivdə həm təchizat istiqamətində (istehsal ehtiyatları və infrastruktur potensialı nəzərə alınmaqla), həm də enerji transformasiyası, təcrübə paylaşımı və birgə biznes layihələrinin reallaşdırılması kimi sahələri əhatə edən tərəfdaşlığın daha da möhkəmləndirilməsi potensialı mövcuddur.
İtaliya ilə Azərbaycan arasındakı enerji dialoqu dekarbonizasiya prosesləri, qaz sənayesində karbon emissiyalarının azaldılması, eləcə də yeni enerji daşıyıcılarının (hidrogen, biometan, sintetik yanacaq, ammonyak - red.) inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar innovativ texnologiyaları və təşəbbüsləri əhatə edərək genişlənmə potensialına tam malikdir.
Bu çərçivədə ikitərəfli əlaqələr yalnız kommersiya münasibətləri ilə məhdudlaşmayaraq, təhlükəsizlik, investisiya və enerji sektorunun transformasiyası aspektlərini birləşdirən hərtərəfli qlobal tərəfdaşlığın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Aralıq dənizi regionu tarixən dialoq üçün təbii körpü funksiyasını daşıyıb və getdikcə mürəkkəbləşən beynəlxalq mühitdə bu əlaqələrin etibarlılığının gücləndirilməsi olduqca əhəmiyyətlidir.