Azərbaycanda ailələrin neçə uşaq sahibi olmaq istəyi və real olaraq neçə övlad böyüdə bilməsi arasında fərq getdikcə daha çox sosial müzakirə mövzusuna çevrilir. Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı son göstəricilər də doğum dinamikasında azalmanın davam etdiyini göstərir: 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında ölkədə 14 797 körpə doğulub, hər 1000 nəfərə düşən doğum göstəricisi isə əvvəlki ilin eyni dövründəki 9,7-dən 8,9-a enib.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzuda hazırladığı materialı təqdim edirik:
Bir vaxtlar üç-dörd uşaqlı ailə adi qəbul edilirdisə, müasir ailələrdə bir və ya iki uşaqlı model daha geniş yayılır. Bunun arxasında yalnız insanların şəxsi seçimi dayanmır. Mənzil problemi, uşağın saxlanılması xərcləri, iş həyatı, gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik, qadınların üzərinə düşən yük və həyat tərzinin dəyişməsi ailələrin ikinci və üçüncü övlad barədə qərarına birbaşa təsir edir.
İkinci uşaq artıq təkcə istək məsələsi deyilUşağın dünyaya gəlməsi ailə üçün böyük sevinc olmaqla yanaşı, uzunmüddətli maliyyə məsuliyyəti də yaradır. Körpənin qidası, geyimi, tibbi xidmət, uşaq baxımı, bağça, daha sonra məktəb, əlavə dərslər və digər gündəlik ehtiyaclar ailə büdcəsində mühüm yer tutur.
Birinci uşağın xərclərini qarşılamaqda çətinlik çəkən ailə ikinci övlad barədə qərar verərkən daha ehtiyatlı davranır. Üçüncü uşaq məsələsində isə maliyyə yükü daha ciddi şəkildə nəzərə alınır.
Burada məsələ yalnız ailənin bugünkü qazancı ilə də məhdudlaşmır. Valideyn övladının gələcəkdə keyfiyyətli təhsil almasını, normal yaşayış şəraitinə sahib olmasını və sağlam böyüməsini istəyir. Buna görə də “neçə uşaq istəyirik?” sualını getdikcə daha çox “neçə uşağa normal həyat təmin edə bilərik?” sualı əvəz edir.
Mənzil problemi ailə planlamasına təsir edirXüsusilə böyük şəhərlərdə mənzil məsələsi ailələrin uşaq sayı ilə bağlı qərarlarında əsas amillərdən biridir. Kirayədə yaşayan və ya kredit ödəyən gənc ailə üçün daha böyük mənzilə keçmək əlavə maliyyə yükü deməkdir.
Bir otaqlı və ya kiçik ikiotaqlı mənzildə bir uşağın böyüdülməsi mümkün görünsə də, ikinci və üçüncü uşağın dünyaya gəlməsi ilə ailənin yaşayış sahəsinə ehtiyacı artır. Daha böyük mənzil isə daha yüksək kirayə, ipoteka və kommunal xərcləri deməkdir.
Beləliklə, mənzil problemi təkcə yaşayış məsələsi deyil, dolayısı ilə ölkənin demoqrafik proseslərinə təsir edən sosial amilə çevrilir.
Qadının üzərinə düşən yük də qərarı dəyişirİkinci və üçüncü uşağın planlaşdırılmasına təsir edən mühüm məsələlərdən biri analığın qadının peşə həyatı ilə uzlaşdırılmasıdır.
Uşaq dünyaya gəldikdən sonra onun gündəlik qayğısının böyük hissəsi bir çox ailədə yenə qadının üzərinə düşür. İşə qayıtmaq istəyən ana isə uşağın kimə etibar ediləcəyi problemi ilə qarşılaşır. Dövlət bağçasında yer tapmaq, özəl bağçanın ödənişini qarşılamaq və ya dayə tutmaq hər ailə üçün mümkün deyil.
Dövlət Statistika Komitəsinin gender siyasətinə dair materiallarında da qadın və kişilər üçün peşə fəaliyyəti ilə ailə həyatının səmərəli şəkildə uzlaşdırılmasının vacibliyi xüsusi istiqamətlərdən biri kimi göstərilir.
Əgər birinci uşağın böyüdülməsi dövründə qadın ciddi fiziki, psixoloji və peşə çətinlikləri yaşayıbsa, ikinci uşağa münasibətdə daha tərəddüdlü ola bilər.
Valideynlər “say”dan çox “keyfiyyət” düşünürAilə modelində başqa bir mühüm dəyişiklik valideynlərin uşağa münasibətində müşahidə olunur. Əvvəllər ailədə uşaqların sayının çox olması daha normal qəbul edilirdisə, indi bir çox valideyn az sayda uşağa daha çox imkan yaratmağı üstün tutur.
Valideyn uşağının yaxşı məktəbdə oxumasını, xarici dil öyrənməsini, idmanla məşğul olmasını, universitet təhsili almasını və gələcəkdə mənzil problemi yaşamamasını istəyir. Bu gözləntilərin hər biri isə əlavə xərc yaradır.
Nəticədə ailə “üç uşağımız olsun” düşüncəsindən daha çox “bir və ya iki uşağa istədiyimiz imkanları yarada bilək” yanaşmasına keçir.
Gələcəyə inam da doğum qərarına təsir edirÖvlad sahibi olmaq uzunmüddətli qərardır. Buna görə ailələr yalnız mövcud gəlirlərinə deyil, gələcəkdə işlərini, evlərini və həyat səviyyələrini qoruyub-qoruya bilməyəcəklərinə də baxırlar.
İş yerinin sabitliyi, gəlirlərin davamlılığı, mənzil əldə etmək imkanları, təhsil və səhiyyə xərcləri ilə bağlı narahatlıq çoxaldıqca növbəti uşağın dünyaya gətirilməsi qərarı təxirə salına bilər.
2026-cı ilin ilk iki ayına dair rəsmi statistika doğum göstəricisinin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə azalmasını göstərir. Eyni dövrdə nikah göstəricisinin də hər 1000 nəfərə 4,7-dən 3,2-yə enməsi diqqət çəkir. Bu rəqəmlər qısa dövrü əhatə etdiyi üçün uzunmüddətli nəticə çıxarmaq üçün yetərli deyil, lakin ailə və demoqrafiya məsələsinin daha geniş sosial müzakirəyə ehtiyac olduğunu göstərir.
Məsələnin həlli yalnız ailələrə “daha çox uşaq dünyaya gətirin” çağırışı etməkdən ibarət ola bilməz. Gənc ailələrin mənzil imkanlarının yaxşılaşdırılması, əlçatan bağçaların artırılması, işləyən valideynlərə dəstək, uşağın böyüdülməsi xərclərinin azaldılmasına yönəlmiş sosial mexanizmlər və ailə ilə iş həyatını uzlaşdırmağa imkan verən şərait mühüm rol oynaya bilər.
Çünki ailələrin ikinci və üçüncü uşağı planlaşdırması üçün ilk növbədə gələcəyə daha arxayın baxması lazımdır.
Azərbaycan ailələri ikinci uşaq üçüncü uşaq doğum səviyyəsi demoqrafiya ailə problemləri sosial problemlər gənc ailələr uşaq xərcləri mənzil problemi qadın və ailə doğum göstəricisi əhali artımı
Mənbə: lent.az