Yel çərşənbəsi Novruz bayramına aparan dörd çərşənbədən üçüncüsüdür və xalq inanclarında hava və küləyin oyanmasını simvolizə edir. Bu çərşənbə xalq arasında bəzən “Külək çərşənbəsi” də adlandırılır. İnanclara görə, məhz bu gün təbiətdə yel hərəkətə gəlir, torpaq nəfəs alır və yazın gəlişi daha aydın hiss olunur. Qədim təsəvvürlərə görə, qışın ağır və soyuq havası bu günlərdə tədricən geri çəkilir, onun yerini isə baharın mülayim küləkləri tutur. Buna görə də insanlar Yel çərşənbəsini təbiətin canlanmasının mühüm mərhələsi kimi qəbul edirlər.
Lent.az yel çərşənbəsi ilə bağlı məlumatları təqdim edir:
Qədim türk inanclarına görə təbiət dörd əsas ünsürdən ibarət sayılır: su, od, yel və torpaq. Novruza qədər qeyd olunan dörd çərşənbə də məhz bu ünsürlərin oyanmasını simvolizə edir. Əvvəlcə su, sonra od, daha sonra yel və sonda torpaq oyanır. Yel çərşənbəsi isə təbiətdə hərəkətin və dəyişimin başlanğıcı kimi qəbul olunur. İnanca görə, bu gün əsən külək təbiətin dərinliklərində olan həyat qüvvəsini oyadır.
Xalq arasında belə hesab olunur ki, külək:
ağacları oyadır və onların tumurcuq açmasına səbəb olur,
suların axınını artıraraq çay və bulaqları hərəkətə gətirir,
torpağı yumşaldaraq onu yaz əkininə hazırlayır.
Bu səbəbdən də xalq arasında belə bir deyim yaranmışdır:
“Yel gəlməsə, yaz gəlməz". Bu deyim küləyin yazın gəlişində mühüm rol oynadığını ifadə edir.
Xalq inancları
Yel çərşənbəsi ilə bağlı xalq arasında müxtəlif inanclar və maraqlı təsəvvürlər formalaşmışdır. İnanca görə, külək təkcə təbiəti deyil, həm də insanların taleyini və ilin bərəkətini xəbər verə bilər.
Məsələn, bəzi inanclara görə:
külək ağacların ruhunu oyadır və onları çiçəkləməyə hazırlayır,
əgər Yel çərşənbəsi günü güclü külək əsərsə, həmin ilin bərəkətli olacağına inanılır,
bəzi bölgələrdə isə deyilir ki, bu gün dörd istiqamətdən şimal, cənub, şərq və qərbdən yel əsir və hər biri təbiətə yeni həyat verir.
Kənd yerlərində insanlar küləyin istiqamətinə baxaraq ilin necə keçəcəyini təxmin etməyə çalışardılar. Məsələn, isti və mülayim külək baharın tez gələcəyinə işarə sayılırdı.
Adət və ənənələr
Yel çərşənbəsi Novruz ənənələrinin davam etdirildiyi xüsusi günlərdən biridir. İnsanlar bu gün evlərində bayram ab-havası yaratmağa çalışır, ailə üzvləri ilə birlikdə müxtəlif adətləri yerinə yetirirlər.
Ən geniş yayılmış adətlər bunlardır:
axşam tonqal qalamaq və onun üzərindən tullanaraq köhnə ilin çətinliklərini geridə qoymaq,
qapı pusmaq gənclərin qonşuların qapısının arxasında dayanaraq eşitdikləri sözlərə görə niyyətlərinin necə olacağını yozmaları,
müxtəlif fal növləri açmaq, xüsusilə gənc qızların gələcək taleləri haqqında niyyət tutmaları,
evdə şirniyyatlar hazırlamaq və Novruz süfrəsinə hazırlıq görmək.
Bəzi bölgələrdə uşaqlar küləyin istiqamətini müşahidə edərək bunun ilin necə keçəcəyinə işarə olduğunu düşünürdülər. Bu cür inanclar həm əyləncə, həm də qədim xalq dünyagörüşünün bir hissəsi hesab olunurdu.
Folklorda Yel çərşənbəsi
Azərbaycan folklorunda küləklə bağlı müxtəlif mifoloji təsəvvürlər mövcuddur. Bunlardan biri də Yel baba obrazıdır. İnanca görə, Yel baba küləyi idarə edən və baharın gəlişinə kömək edən mifoloji varlıqdır. Xalq arasında uşaqlar zarafatla və ya niyyətlə belə deyərdilər:
“Yel baba, gəl, yel əsdir, baharı tez gətir".
Bu cür ifadələr xalqın təbiətlə bağlı qədim düşüncə tərzini və inanclarını əks etdirir. Yel baba obrazı təbiətin güclərinin insan həyatında necə mühüm rol oynadığını simvolik şəkildə göstərir.
Maraqlı fakt
Köhnə inanclara görə, Yel çərşənbəsi gecəsi niyyət tutmaq xüsusilə uğurlu hesab olunur. İnsanlar inanırdılar ki, külək onların niyyətlərini və arzularını uzaqlara apararaq göylərə çatdırır. Buna görə də bəzi insanlar bu gecə səmaya baxaraq arzu tutar və gələcəkdən xoş xəbərlər gözləyərdilər. Yel çərşənbəsi təkcə bir bayram günü deyil, həm də xalqın təbiətlə bağlı qədim inanclarını, adətlərini və həyat tərzini əks etdirən zəngin mədəni irsin bir hissəsi hesab olunur. Bu çərşənbə Novruzun yaxınlaşdığını xəbər verir və insanlarda baharın gəlişi ilə bağlı sevinc və ümid hissi yaradır.
Maraq bayram çərşənbələri novruz bayramı yel çərşənbəsi