Yay tətili çoxları üçün istirahət, dəniz, səyahət, ailə ilə vaxt keçirmək və gündəlik qayğılardan uzaqlaşmaq deməkdir. Amma isti havalar, uzun yol səfərləri, açıq havada keçirilən saatlar və diqqətsizlik bəzən tətili xoş xatirədən çox problemə çevirə bilər.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzuda hazırladığı araşdırmanı təqdim edirik:
Yay aylarında təhlükələr təkcə dənizdə boğulma və ya günvurma ilə məhdudlaşmır. Qida zəhərlənməsi, susuzlaşma, yol qəzaları, yanğın riski, uşaq təhlükəsizliyi, həşərat dişləmələri, kondisioner xəstəlikləri və hətta internet fırıldaqları da tətil mövsümündə daha çox gündəmə gəlir.
Ən böyük risklərdən biri həddindən artıq istidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, istilik stressi hava ilə bağlı ölüm səbəbləri arasında önəmli yerlərdən birini tutur və ürək-damar xəstəlikləri, diabet, astma, psixi sağlamlıq problemləri kimi halları ağırlaşdıra bilər. İsti vurması isə təcili tibbi müdaxilə tələb edən ağır vəziyyətdir.
Yayda insanlar çox vaxt istirahət əhvalında olduqları üçün bədənin siqnallarını gec hiss edirlər. Başgicəllənmə, ürəkbulanma, halsızlıq, güclü tərləmə, nəbzin sürətlənməsi, dərinin qızarması və qarışıqlıq hissi sadə yorğunluq kimi qəbul edilir. Halbuki bunlar günvurma və ya istilik tükənməsinin əlamətləri ola bilər.
Günəş altında uzun müddət qalmaq xüsusilə uşaqlar, yaşlılar, hamilələr və xroniki xəstəliyi olan insanlar üçün daha risklidir. Tətil zamanı “bir az da qaralım”, “dənizə gəlmişik, günəşdən qaçmayaq” düşüncəsi ciddi nəticələr yarada bilər. Günorta saatlarında günəş şüaları daha sərt olur. Bu vaxt çimərlikdə yatmaq, açıq havada idman etmək və ya uzun gəzintiyə çıxmaq bədən temperaturunu təhlükəli həddə çatdıra bilər. Ona görə yay tətilində su içmək, açıq rəngli və yüngül geyim seçmək, kölgədə qalmaq, papaq və eynəkdən istifadə etmək sadə, amma həyati vacib addımlardır.
İkinci böyük təhlükə sudadır. Dəniz, göl, hovuz və çay yay tətilinin ayrılmaz hissəsidir, amma su kənarında diqqətsizlik saniyələr içində faciəyə çevrilə bilər. ÜST boğulmanı hələ də ciddi və çox vaxt yetərincə diqqət edilməyən qlobal sağlamlıq problemi kimi qiymətləndirir. Boğulmanın qarşısının alınması üçün uşaqların suya nəzarətsiz buraxılmaması, su hövzələrinin ətrafında maneələrin olması və üzmə bacarıqlarının artırılması vacib sayılır. Ən təhlükəli məqam odur ki, boğulma filmlərdəki kimi səs-küylü olmaya bilər. İnsan bəzən kömək istəməyə belə imkan tapmır. Buna görə uşaqlar “gözümün qabağındadır” deyə uzaqdan izlənməməli, böyüklər daim yaxın məsafədə olmalıdır.
Çimərlikdə başqa risklər də var. Dalğalı havada dənizə girmək, qadağan olunmuş ərazilərdə üzmək, qayalıq yerlərdən suya tullanmaq, tanımadığın hovuz və ya dəniz dərinliyində ehtiyatsız davranmaq təhlükəlidir. İnsan yaxşı üzməyi bacarsa belə, yorğunluq, axın, qəfil sancı və panika onu çətin vəziyyətə sala bilər. Tətil zamanı spirtli içkidən sonra suya girmək də qəza riskini artırır, çünki insanın reaksiyası zəifləyir və real təhlükəni qiymətləndirmək çətinləşir.
Yay tətilində qida zəhərlənməsi də ən çox rast gəlinən problemlərdəndir. İsti hava qidaların tez xarab olmasına şərait yaradır. Xüsusilə mayonezli salatlar, kremli şirniyyatlar, ət və balıq məhsulları, açıq havada satılan fastfud, düzgün saxlanmayan süd məhsulları təhlükə mənbəyinə çevrilə bilər. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin səyahətçilər üçün qida və su təhlükəsizliyi barədə məlumatında qeyd olunur ki, çirklənmiş qida və su səyahət zamanı müxtəlif infeksiyalara və toksinlərə yoluxma riski yaradır. Tətil bölgələrində insanlar bəzən “yerli dadlara baxım” deyə sanitar vəziyyətinə əmin olmadıqları məkanlarda yemək yeyirlər. Bu isə ishal, qusma, yüksək hərarət və susuzlaşma ilə nəticələnə bilər.
Uşaqlar üçün bu risk daha ciddidir. CDC bildirir ki, 5 yaşdan kiçik uşaqlarda qida zəhərlənməsi daha təhlükəli ola bilər, çünki ishal və qusma tez susuzlaşmaya səbəb olur. Ailəvi tətilə çıxanlar uşaqlar üçün suyun, süd qarışıqlarının, meyvə-tərəvəzin və hazır qidaların təmizliyinə xüsusi diqqət etməlidir. Açıqda uzun müddət qalan yeməklər, gün altında saxlanan içkilər və buzla verilən, amma mənbəyi bilinməyən su da təhlükəli ola bilər.
Yol səfərləri də yay tətilinin riskli hissəsidir. Uzun məsafəyə avtomobillə gedənlərdə yorğunluq, yuxusuzluq, yüksək sürət, telefonla danışmaq, kondisionerin düzgün işləməməsi və avtomobilin texniki nasazlığı qəza ehtimalını artırır. Yayda təkərlər qızır, mühərrik daha çox yüklənir, salonun temperaturu isə qısa müddətdə çox yüksələ bilər. Xüsusilə uşağı və ya heyvanı avtomobildə tək qoymaq son dərəcə təhlükəlidir. “Beş dəqiqəlik işim var” düşüncəsi faciəyə səbəb ola bilər. Qapalı avtomobildə temperatur sürətlə qalxır və uşaq orqanizmi istiyə daha həssas reaksiya verir.
Tətil zamanı insanların çoxu yaşayış yerini dəyişir: otel, kirayə ev, bağ evi, düşərgə və ya xarici ölkə. Bu isə məişət və təhlükəsizlik risklərini artırır. Tanımadığın məkanda qaz, elektrik, balkon, pilləkən, hovuz, qapı-kilid sistemi, yanğın çıxışı kimi detalları yoxlamaq lazımdır. Xüsusilə uşaqlı ailələrdə eyvan qapıları, pəncərələr, elektrik yuvaları və hovuz kənarları təhlükə yarada bilər. Otelə daxil olarkən yanğın çıxışının harada olduğunu bilmək, gecə qaranlıqda otaqdan çıxış yolunu yadda saxlamaq sadə, amma vacib ehtiyat tədbiridir.
Təbiət qoynunda istirahət edənləri isə başqa təhlükələr gözləyir. Meşə, dağ, piknik zonaları və çadır düşərgələri gözəl seçimdir, amma burada günvurma ilə yanaşı, ilan, əqrəb, gənə və həşərat dişləmələri, allergik reaksiyalar, susuz qalma, istiqaməti itirmə və yanğın riski var. Avropa Ətraf Mühit Agentliyi 2026-cı ildə Avropada rekord istilər, daşqınlar, quraqlıq və meşə yanğınlarının iqlim dəyişikliyi ilə daha da gücləndiyini bildirib. Bu, yalnız Avropa üçün deyil, isti iqlimli bölgələr üçün də xəbərdarlıqdır: yay istirahəti planlaşdırarkən hava proqnozu, yanğın riski və fövqəladə xəbərdarlıqlar nəzərə alınmalıdır.
Bir çox insan yayda kondisionerdən çox istifadə edir. Kondisioner düzgün istifadə olunmadıqda boğaz ağrısı, burun tutulması, baş ağrısı, əzələ ağrıları və soyuqdəyməyə bənzər hallar yarada bilər. Əsas problem kondisionerin özü yox, temperatur fərqinin çox olmasıdır. Çöldə 38 dərəcə isti, otaqda isə 18 dərəcə soyuq hava bədən üçün stress yaradır. Kondisioner filtrlərinin təmiz olmaması da havanın keyfiyyətini pisləşdirə bilər. Ən doğru yanaşma otağı həddən artıq soyutmamaq, hava axınını birbaşa bədənə yönəltməmək və filtrləri vaxtında təmizləməkdir.
Yay tətilində rəqəmsal təhlükələr də artıb. İnsanlar otel bronu, aviabilet, tur paketləri və kirayə ev elanları üçün internetdən daha çox istifadə edirlər. Saxta endirimlər, mövcud olmayan villalar, əvvəlcədən ödəniş istəyən dələduzlar, ictimai Wi-Fi üzərindən məlumat oğurluğu tətil mövsümündə daha aktiv olur. “Çox ucuz”, “son şans”, “indi ödə, sonra təsdiq al” tipli təkliflərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Kart məlumatlarını tanımadığın saytlara daxil etmək, ictimai Wi-Fi-da bank tətbiqlərindən istifadə etmək və şübhəli linklərə keçmək maddi zərərə səbəb ola bilər.
Əslində biz demirik ki, ümumiyyətlə, yay tətili təhlükədir. Amma diqqətsiz tətil təhlükəlidir. Günəşdən qorunmaq, su kənarında ehtiyatlı olmaq, qidaların təmizliyinə fikir vermək, uşaqları nəzarətsiz buraxmamaq, yola hazır çıxmaq, hava şəraitini izləmək və internetdə aldanmamaq tətilin təhlükəsiz keçməsi üçün əsas şərtlərdir. İstirahətin məqsədi yorğunluğu artırmaq yox, bədəni və zehni yeniləməkdir. Ona görə yay tətilinə yalnız çamadanla deyil, həm də plan, ehtiyat və məsuliyyət hissi ilə çıxmaq lazımdır.
yay tətili yay təhlükələri günvurma dəniz təhlükəsi qida zəhərlənməsi səyahət təhlükəsizliyi uşaq təhlükəsizliyi çimərlik qaydaları isti hava tətil məsləhətləriMənbə: lent.az