Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının altıncı şeyxülislamı olan Məhəmməd Həsən Mövlazadə haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.
- Məhəmməd Həsən Mövlazadə kimdir?
Məhəmməd Mövlazadə tanınmış azərbaycanlı din alimi, Qafqaz müsəlmanlarının VI Şeyxülislamı və Quranı Azərbaycan dilinə ilk tərcümə və təfsir edən şəxsiyyətlərdən biridir.
- Məhəmməd Mövlazadə harada və nə zaman anadan olub?
Məhəmməd Mövlazadə 1854-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub.
- İlk təhsilini harada alıb?
İlk təhsilinə Şəki mollaxanasında başlayıb, daha sonra təhsilini Gəncə mədrəsəsində davam etdirib.
-Ali dini təhsilini harada tamamlayıb?
O, Gəncədəki təhsilindən sonra dini biliklərini daha da zənginləşdirmək məqsədilə İraqa gedib və orada uzun müddət təhsil alıb.
- Məhəmməd Mövlazadənin Azərbaycanın dini tarixindəki ən böyük xidməti nədir?
Onun ən böyük və tarixi xidməti Qurani-Kərimi Azərbaycan dilinə tərcümə edən ilk alimlərdən biri olmasıdır. Onun yazdığı iki cildlik "Kitabul-bəyan fi təfsiril-Quran" əsəri təkcə tərcümə deyil, həm də ana dilində yazılmış ilk mükəmməl təfsir (izah) nümunələrindən sayılır. O, bu əsəri ilə dini biliklərin ana dilində xalqa çatdırılmasında inqilabi bir addım atıb.
- Bu kitab müasir dövrdə təkrar nəşr olunubmu?
Bəli, "Kitab əl-bəyan" 1990-cı ildə Bakıda yenidən çap edilərək oxucuların istifadəsinə verilib.
- Şeyxülislamlıq dövrü hansı çətinliklərlə yadda qalıb?
Mövlazadə 1908-ci ildə Qafqazın VI Şeyxülislamı seçilərkən regionda olduqca gərgin ictimai-siyasi vəziyyət hökm sürürdü. Çar Rusiyası daxilindəki çaxnaşmalar və Qafqazda qızışdırılan etnik münaqişələr onun fəaliyyət dövrünü xeyli çətinləşdirmişdi. Maraqlıdır ki, o, bu uca məqama gəlməmişdən əvvəl artıq fundamental təfsirini nəşr etdirərək alim kimi tanınmışdı.
- Sovet hakimiyyəti onun irsinə necə münasibət göstərib?
Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra Mövlazadəyə qarşı sərt tədbirlər görüblər. Onun zəngin şəxsi kitabxanası və qiymətli əlyazmaları yandırılmış, özü isə dini işlərdən uzaqlaşdırılmışdı. Lakin xalq arasında nüfuzu o qədər güclü idi ki, sovet hökuməti ona fiziki toxunmağa cürət etməmişdi.
- Onun bioqrafiyasında ən dramatik an hansıdır?
Ən dramatik məqam, ömrünü elmə və xalqın maariflənməsinə həsr etmiş bir alimin sovet rejiminin ilk illərində öz əlyazmalarının və kitabxanasının yandırılmasına şahidlik etməsidir. Lakin onun yaddaşlara həkk olunmuş nüfuzu, yandırılan kağızlardan daha güclü çıxdı və irsi günümüzə qədər gəlib çatdı.
- Məhəmməd Mövlazadənin şeyxülislamlıqdan "könüllü" istefası haqqında nə bilirik?
Mövlazadənin bu uca vəzifədə cəmi iki il qalması onun xarakteri ilə bağlıdır. O, inzibati işlərdən və bürokratik təzyiqlərdən çox, elmi fəaliyyətə və yaradıcılığa meyilli idi. Bir çox mənbə qeyd edir ki, o, siyasi oyunlardan uzaq durmaq və ömrünü fundamental əsəri olan "Kitabul-bəyan"ı tamamlamağa həsr etmək üçün öz istəyi ilə vəzifədən uzaqlaşmağa üstünlük verib.
- Məhəmməd Mövlazadə hansı dövlət və din vəzifələrində çalışıb?
1893-cü ildən Tiflisdə "Müsəlman dini məktəbi"ndə şəriət müəllimi, Cəbrayıl, Gəncə, Tiflis və Kutaisidə Qazi, 1907-ci ildən Şeyxülislam əvəzçisi, 1908-ci ildən isə Şeyxülislam vəzifələrində çalışıb.
- Məhəmməd Mövlazadənin İraqda keçirdiyi tələbəlik illərindən hansı maraqlı xatirə qalıb?
Mövlazadə İraqın Nəcəf şəhərində oxuyarkən çox ağır şəraitdə, lakin böyük əzmlə çalışıb. Bir dəfə Şəkidən olan bir tacir onun yanına gəlib görür ki, gənc Məhəmmədhəsən günlərlə yemək yemədiyi üçün taqətdən düşüb, lakin hələ də kitab oxuyur. O, puldan və şöhrətdən daha çox kitablara və biliyə dəyər verən biri kimi yadda qalıb.
- Məhəmməd Həsən Mövlazadə nə zaman vəfat edib?
Məhəmməd Mövlazadə 1932-ci ildə Tiflisdə vəfat edib.
Məhəmməd Mövlazadə Şeyxülislam Qafqaz Şeyxülislamları bioqrafiya