Bayram süfrəsi Azərbaycan xalqının milli-mədəni kimliyinin ən vacib elementlərindən biri hesab olunur. Xüsusilə Novruz bayramı zamanı qurulan süfrələr təkcə qida təqdimatı deyil, həm də dərin simvolik məna daşıyan bir ənənədir.
Lent.az xəbər verir ki, bayram süfrəsindəki nemətlərin sayı təsadüfi deyil. Ən geniş yayılmış ənənəyə görə süfrədə ən azı 7 növ nemət olmalıdır. Bu, qədim Şərq və türk dünyasında “7” rəqəminin müqəddəs və uğurlu sayılması ilə bağlıdır. Yeddi rəqəmi kainatın bütövlüyünü, həyatın dövranını və harmoniyanı simvolizə edir. Bu səbəbdən Novruz süfrəsində “s” hərfi ilə başlayan 7 nemətin qoyulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu nemətlərə su, süd, səməni, sumaq, sirkə, sarımsaq və süzmə kimi məhsullar daxildir. Hər biri təbiətin və həyatın müəyyən aspektlərini təmsil edir: su - həyat və təmizlik, süd - bolluq və ruzi, sarımsaq -qoruyucu güc, sirkə - səbir və dözüm rəmzidir.
Bayram süfrəsinin mərkəzində isə səməni dayanır. Səməni Novruzun əsas atributlarından biri olub, torpağın oyanmasını, həyatın yenilənməsini və məhsuldarlığı simvolizə edir. Onun hazırlanması özü də mərasim xarakteri daşıyır: buğda cücərdilir, üzərinə lent bağlanır və xüsusi nəğmələrlə müşayiət olunur. Bu proses insanların təbiətlə olan əlaqəsini və qədim aqrar mədəniyyətin izlərini əks etdirir. Bayram süfrəsində şirniyyatların rolu da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ənənəvi olaraq paxlava, şəkərbura, badambura, qoğal kimi şirniyyatlar hazırlanır. Məsələn, şəki halvası və digər şirniyyatlar yalnız dad baxımından deyil, həm də formaları ilə simvolik məna daşıyır. Paxlava romb formasında hazırlanaraq ulduzu, şəkərbura yarım ayı, qoğal isə günəşi simvolizə edir. Bu isə qədim insanların kosmik inanclarının və təbiətə bağlı düşüncə tərzinin süfrədə əks olunması deməkdir.
Bayram süfrəsi bir neçə əsas yemək və nemət kateqoriyasını əhatə edir.
Ət və plov: Milli süfrələrin “şahı” hesab olunan plov (quzu əti və şabalıdlı, yaxud kişmişli) hər bayram vacibdir. Çıxımlı bayramlarda kabab, qovurma (məsələn, qurbanlıq əti ilə hazırlanan) da bişirilir.
Balıq və dolma: Balıq (əvvəlcə Novruzda, başqa zamanlarda da) bərəkətin, dolma isə qərargah əzizliyi simvoludur.
Süd və şorbalar: Dovğa, ayran və qatıq şorbaları sağlamlıq və bolluq rəmzidir. Bu xörəklər həm sərin, həm isti halda verilir (xüsusən dovğa Novruz süfrəsinin ayrılmazıdır).
Çörək: Lavaş, süzümü çörək və digər pide növləri ruzi-səadət nişanəsidir. Çörəyin bolluğu bərəkəti simvollaşdırır.
Şirniyyat və desertlər: Bayram süfrəsinin ürəyi paxlava, şəkərbura, badambura, şorqoğal və digər milli peşmərlərdir. Hər biri rəmzi məna daşıyır: hədisə görə, şəkərbura Ayın, paxlava Ulduzun, şorqoğal isə Günəşin simvoludur. Uşaqlar üçün rəngli konfet və boyanmış yumurtalar da süfrəni bəzəyir və xoş əhval-verici nemətlərdir.
Meyvə və çərəz: Mövsümə uyğun xurma, nar, üzüm, alma, qoz, badam kimi meyvə-çərəz bərəkətin və sağlamlığın simvoludur. Son olaraq içkilər (isti çay, kompot, ayran) süfrənin ayrılmazıdır onlar qonaqpərvərliyi və birlikdə paylaşılan xoş əhvalı göstərir.
Regional adətlərə əsasən nemət çeşidi dəyişir
Məsələn, Lənkəran rayonunda bayram masasında hər növ balıq (külüt, sazan) olur, Naxçıvanda qarpız-qovun, Şəki-Qaxda paxlava daha önəmlidir. Şəhər yerlərində isə kommersiya təsiri yüksəkdir: xüsusi restoranlar bayram set menyuları təqdim edir. Sosial status nemətin çeşidinə təsir edə bilər; lakin “bayramda nemət çox olması” arzulanır. Eyni zamanda rəsmi dini mənbələr israfdan çəkindirir. Süfrə təqdimatı da vacibdir: süfrə örtüsü, şamlar, güzgü, bayram xonçası kimi dekorativ elementlər ruzi bərəkət rəmzlərini gündəmə gətirir.
Bununla yanaşı, bəzi bölgələrdə süfrədə 9 və ya 12 növ nemətin olması da müşahidə edilir. Bu rəqəmlər də öz növbəsində ilin ayları, bolluq və tamlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Lakin ən geniş yayılmış və qəbul edilmiş ənənə yenə də 7 nemət prinsipi olaraq qalır. Müasir dövrdə isə ailələr bu qaydalara daha elastik yanaşır və süfrəni öz imkanlarına uyğun şəkildə qururlar. Bayram süfrəsi yalnız yeməklərdən ibarət deyil, həm də sosial və mənəvi funksiyaya malikdir. Süfrə ətrafında ailə üzvləri və qonaqlar bir araya gəlir, küsülülər barışır, münasibətlər möhkəmlənir. Bu baxımdan süfrə Azərbaycan cəmiyyətində sosial bir institut kimi çıxış edir. Qonaqpərvərlik isə bu ənənənin ayrılmaz hissəsidir və süfrənin zənginliyi ev sahibinin hörmət və səxavət göstəricisi hesab olunur. Bayram süfrəsində konkret olaraq neçə cür nemətin olması sərt qayda ilə müəyyən olunmur. Lakin ənənəvi baxımdan ən azı 7 növ nemətin olması tövsiyə edilir və bu, dərin tarixi və simvolik mənaya malikdir. Əsas məqsəd süfrənin bolluq, paylaşma və birlik rəmzi olmasıdır. Beləliklə, bayram süfrəsi yalnız qida təqdimatı deyil, həm də milli kimliyin, mədəni irsin və kollektiv yaddaşın canlı ifadəsidir.
Sosial bayram süfrəsi Azərbaycan mətbəxi bayram yeməkləri