ABŞ–İran müharibəsi yeni mərhələyə daxil olduqca müzakirə olunan variantlar genişlənir.
Lent.az xəbər verir ki, bu barədə Fox News telekanalı məlumat yayıb.
Məlumata görə, bu variantlar İranın iqtisadi və neft baxımından həyati əhəmiyyət daşıyan Xark adasına zərbə endirməkdən tutmuş, daha təhlükəli olan quru müdaxiləsinə və ya daha məhdud – İranın nüvə materiallarına yönəlmiş əməliyyatlara qədər uzanır.
Bu məsələnin aktuallığı ABŞ-ın son hücumlarının İranın hərbi infrastrukturunun bir hissəsini zəiflətməsinə baxmayaraq, rejimin dağılmaması ilə əlaqədardır. Bu isə ABŞ Prezidenti Tramp administrasiyası üzərində növbəti addımı müəyyənləşdirmək üçün təzyiqi artırır.
Hər bir variant ciddi risklər daşıyır: Xark adasına müdaxilə qlobal neft bazarını sarsıda bilər, qurudan müdaxilə ABŞ-ı uzunmüddətli regional müharibəyə sürükləyə bilər, nüvə obyektlərinə yönəlmiş əməliyyatlar isə eskalasiyanı artıraraq təhlükəni aradan qaldırmaya da bilər.
Növbəti addım yalnız İranla münaqişənin istiqamətini deyil, həm də qlobal enerji təchizatının sabitliyini və Tehranın nüvə proqramının gələcəyini müəyyən edə bilər.
ABŞ-ın son hücumları artıq İranın əsas neft ixrac terminalı olan Fars körfəzində yerləşən Xark adasındakı hərbi hədəfləri vurub, lakin neft infrastrukturu toxunulmaz qalıb. Bu isə növbəti addımın nə qədər həlledici ola biləcəyini göstərir.
Xark adasının ələ keçirilməsi və ya zərərsizləşdirilməsi
Xark adası İranın neft ixrac sisteminin əsas mərkəzidir. Ölkənin neft ixracının təxminən 90 faizi bu ada vasitəsilə həyata keçirilir. İran gündəlik təxminən 1.1–1.5 milyon barel neft ixrac edir və bunun böyük hissəsi Çinə yönəlir.
Son ABŞ zərbələri adada hərbi obyektləri hədəf alsa da, əsas neft infrastrukturu qorunub saxlanılıb. Bu isə Vaşinqtonun qlobal bazarlara dərhal zərbə vurmaq istəmədən təzyiq imkanını saxlamağa çalışdığını göstərir. Bəhreynli analitik Abdullah Əlcuneyd bildirib ki, İranın hərbi imkanları zəiflədikdən sonra ABŞ diqqəti iqtisadi təzyiqə yönəldə bilər.
“İranın hərbi potensialı və hücum qabiliyyəti ciddi şəkildə zəiflədilib, buna görə artıq başqa addımlar atmaq lazımdır,” – deyə o qeyd edib.
Əlcuneyd Buşəhr şəhərini və Xark adasını əsas strateji nöqtələr kimi göstərib. Buşəhr İranın yeganə fəaliyyət göstərən nüvə elektrik stansiyasının yerləşdiyi şəhərdir.
“Bu kimi strateji ərazilər – xüsusilə Xark – sıradan çıxarılmalıdır. Xark İran iqtisadiyyatının əsas dayağıdır və onsuz ölkənin maliyyə imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşacaq,” – deyə o vurğulayıb.
O əlavə edib ki, Hörmüz boğazı kimi mühüm dəniz keçidlərinə nəzarət balansı tam dəyişə bilər və İranı ABŞ-ın şərtləri ilə danışıqlara məcbur edə bilər. ABŞ ordusunun istefada olan generalı Cek Kin də bildirib ki, ABŞ istəsə, İranın əsas neft ixrac mərkəzini ələ keçirə bilər, lakin hələlik bu addımı atmayıb. Onun sözlərinə görə, belə bir addım İran rejimini “tam çıxılmaz vəziyyətə” sala bilər.
“Bu halda biz onların bütün əsas aktivlərinə nəzarət edərdik. Bu, büdcələrinin 50 faizini, gəlirlərinin 60 faizini və neft paylanmasının 80-90 faizini təşkil edir,” – deyə o bildirib.
Bu yanaşma Xark ssenarisinin əsas məntiqini göstərir: ölkənin daxili ərazilərində genişmiqyaslı müharibəyə girmədən rejimin maliyyə axınını dayandırmaq.
Lakin adadakı neft infrastrukturlarının hələlik toxunulmaz qalması göstərir ki, ABŞ belə bir addımın qlobal enerji qiymətlərini kəskin artıracağından və bazarları sarsıda biləcəyindən ehtiyat edir. Xark adasında böyük neft anbarları yerləşir və ciddi zərbə gündəlik təxminən 2 milyon barel neftin bazardan çıxmasına səbəb ola bilər.
Bu ssenarinin hərbi olmayan variantı da var. ABŞ keçmiş rəsmisi Rik Kley bildirib ki, dəniz sığortası belə strateji təzyiq vasitəsinə çevrilə bilər. Onun fikrincə, sığorta təminatı olmayan tanker limanlara daxil ola, yük maliyyələşdirə və beynəlxalq bazarlarda fəaliyyət göstərə bilməz. Bu isə ABŞ-a fiziki müdaxilə olmadan da İranın ixrac sisteminə təzyiq göstərmək imkanı verir.
“Qala İran”a quru müdaxilə riski
Analitiklər İranın coğrafiyasını quru müdaxilə üçün son dərəcə əlverişsiz hesab edir. Dağlıq ərazilər, səhralar və çətin relyef böyük miqyaslı hərbi əməliyyatları çətinləşdirir. Tarixi nümunə kimi 1980-ci ildə İraqın İranı işğal cəhdi göstərilir ki, bu da uzun və qanlı müharibəyə çevrilmişdi.
“Qala İran” ifadəsi ölkənin təbii müdafiə imkanlarını təsvir etmək üçün istifadə olunur. Zaqros və Əlborz dağ silsilələri, səhralar və mürəkkəb coğrafiya müdaxiləni və işğalı son dərəcə çətin edir. Bu səbəbdən ekspertlər quru müdaxiləsini ən ekstremal və ən az ehtimal olunan ssenari kimi qiymətləndirirlər.
Əlcuneyd qeyd edib ki, 1991-ci ildə Küveytin azad edilməsi üçün yarım milyondan çox hərbçi tələb olunmuşdu və İran daxilində müharibə bundan qat-qat çətin ola bilər. Hazırkı vəziyyət də bu narahatlıqları gücləndirir. ABŞ və İsrailin intensiv zərbələrinə baxmayaraq, İran rejimi hələ də mövcuddur və daha sərt mövqe tutmağa başlayıb. İnqilab Keşikçiləri Korpusu isə zəifləmək əvəzinə gücünü daha da möhkəmləndirib.
Bu isə hava üstünlüyünün rejimin süqutuna gətirib çıxarmadığını və quru müdaxiləsinin daha da çətin olduğunu göstərir.
İsrail-İran müharibəsi ABŞ-İran müharibəsi ABŞ İran müharibəsi Xark adası Hörmüz boğazı neft ixracı qlobal enerji bazarı Donald Tramp ABŞ hərbi strategiyası nüvə proqramı quru müdaxiləsi Yaxın Şərq ABŞ-İran qarşıdurması hərbi eskalasiya İran iqtisadiyyatı