Bir çoxumuz əsnəməyi yorğunluq, yuxusuzluq və ya darıxmaqla əlaqələndiririk. Hətta uzun illər alimlər belə hesab edirdi ki, insan daha çox oksigen almaq üçün əsnəyir. Lakin müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, bu fikir tam doğru deyil. Əslində, əsnəmənin səbəbləri daha mürəkkəbdir və beynin fəaliyyəti ilə birbaşa bağlıdır. Maraqlıdır ki, əsnəmək təkcə yorğunluq əlaməti deyil o, beynin özünü tənzimləmə mexanizmlərindən biridir.
Lent.az bu 3 elmi faktı təqdim edir:
Birinci səbəb beynin soyudulması
Mütəxəssislərin fikrincə, əsnəmənin əsas səbəblərindən biri beynin temperaturunu tənzimləməkdir. İnsan stress keçirəndə, yorulanda, az yatanda və ya uzun müddət diqqət tələb edən işlə məşğul olanda beynin temperaturu yüksələ bilər. Bu zaman əsnəmə bir növ “soyutma sistemi” rolunu oynayır. Əsnəmə zamanı üz və boyun nahiyəsində qan dövranı sürətlənir, daha sərin hava nəfəs yollarına daxil olur və beynə gedən damarların temperaturunun azalmasına kömək edir. Aparılan müşahidələr göstərib ki, insanlar qış aylarında daha az, isti havalarda isə daha çox əsnəyirlər. Hətta bəzi təcrübələrdə alına soyuq kompres qoyulduqda əsnəmə istəyinin azaldığı müşahidə olunub. Bu isə göstərir ki, bəzən insanın əsnəməsi sadəcə beynin “istiləşməsi” ilə əlaqədardır.
İkinci səbəb beynin fəaliyyət rejimini dəyişməsi
Əsnəmə beynin bir vəziyyətdən digərinə keçidi zamanı da baş verir. Məsələn, yuxudan ayılarkən, diqqətsizlikdən aktivliyə keçərkən, gərginlikdən rahatlama mərhələsinə daxil olarkən insan daha çox əsnəyə bilər. Mütəxəssislər qeyd edir ki, pilotlar təyyarəni endirməzdən əvvəl, musiqiçilər səhnəyə çıxmamışdan öncə və hətta idmançılar vacib yarışdan əvvəl tez-tez əsnəyirlər. Bu, yorğunluqdan çox, beynin özünü yeni vəziyyətə uyğunlaşdırması və sinir sisteminin “yenidən köklənməsi” prosesi ilə əlaqələndirilir. Başqa sözlə, əsnəmə beynin aktivlik rejimini dəyişməsi üçün təbii keçid mexanizmi hesab olunur.
Üçüncü səbəb empatiya və sosial sinxronlaşma
Əsnəmənin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun “yoluxucu” olmasıdır. Yəni kimsə əsnəyəndə, çox zaman yanındakı insanlar da qeyri-ixtiyari olaraq əsnəməyə başlayır. Bunun səbəbi beynimizdə yerləşən “güzgü neyronları” ilə izah edilir. Bu neyronlar digər insanların davranışlarını və emosiyalarını təqlid etməyə kömək edir. Alimlər hesab edir ki, empatiya hissi güclü olan insanlar başqalarının əsnəməsinə daha tez reaksiya verirlər. Maraqlıdır ki, 4 yaşına qədər uşaqlarda bu “əsnəmə yoluxması” demək olar müşahidə olunmur, çünki empatiya hissi həmin dövrdə tam formalaşmamış olur. Bəzi araşdırmalar göstərir ki, sosial əlaqələr və emosional yaxınlıq da buna təsir edir: insan tanıdığı və emosional bağ qurduğu şəxslərin əsnəməsinə daha çox cavab verir.
Əsnəmə diaqnostik göstərici ola bilərmi?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, əsnəmə bəzən sağlamlıq barədə müəyyən siqnallar da verə bilər. Məsələn, başqasının əsnəməsinə reaksiyanın zəif olması bəzi nevroloji və psixoloji vəziyyətlərlə əlaqələndirilə bilər. Digər tərəfdən, səbəbsiz və həddindən artıq tez-tez əsnəmək termorequlyasiya problemləri, güclü stress, yorğunluq, miqren və ya bəzi nevroloji pozuntularla əlaqəli ola bilər. Əlbəttə, təkcə əsnəmək xəstəlik göstəricisi hesab edilmir, lakin tez-tez və səbəbsiz təkrarlanırsa, həkim məsləhəti almaq faydalı ola bilər.
Əsnəmə ilə bağlı ən çox verilən suallar
Doğrudanmı əsnəmək ağciyərləri məşq etdirir?
Xeyr. Əsnəmə zamanı ağciyərlərə daha çox hava daxil olsa da, bu prosesin əsas məqsədi nəfəs sistemini məşq etdirmək deyil. Müasir elmi yanaşmaya görə, əsas funksiyalardan biri beynin temperaturunun tənzimlənməsi və fəaliyyət rejiminin dəyişməsinə yardım etməkdir.
İclas zamanı əsnəməni necə azaltmaq olar?
Əgər vacib görüşdə və ya dərsdə əsnəməni azaltmaq istəyirsinizsə, burnunuzdan dərin nəfəs alıb ağzınızdan yavaş şəkildə nəfəs vermək kömək edə bilər. Bundan əlavə, gicgah nahiyəsinə soyuq su butulkası və ya sərin əşya toxundurmaq beynin soyumasına və əsnəmə istəyinin azalmasına yardım edə bilər.
Sağlıq əsnəmə əsnəmənin səbəbləri beyin fəaliyyəti beynin soyumasıMənbə: lent.az