Hər gün zamanla yaşayırıq: səhər oyanır, günə başlayır, axşam saatlara baxıb yorğunluğumuzu ölçürük. Bizim üçün zaman 24 saatdan, 1440 dəqiqədən və 86400 saniyədən ibarət sadə bir ardıcıllıq kimi görünür. Elə bilirik ki, bu ölçülər dəyişməzdir, sabitdir və hər zaman eyni dəqiqliklə işləyir. Lakin müasir elm göstərir ki, zamanın özü yox, onu ölçmək üsulumuz dəyişib. Daha da maraqlısı budur ki, bu gün saniyəni nə Yer kürəsinin fırlanması, nə Günəş, nə də göy cisimləri müəyyən edir. Saniyə artıq atomun titrəyişinə əsaslanır. Bununla belə, gündəlik həyatımızda bir gün hələ də praktik olaraq 86400 saniyə kimi qəbul olunur. Bu iki yanaşma arasında yaranan fərq isə elmdə “artıq saniyə” anlayışını doğurub.
Saniyənin elmi tərifi: Yerdən atoma keçid
Tarixən zamanın ölçülməsi Yerə əsaslanıb. Gün-Yer kürəsinin öz oxu ətrafında bir dövrü, il isə Günəş ətrafında tam bir fırlanması kimi qəbul olunurdu. Min illər boyunca bu ölçü sistemi kifayət edirdi. Lakin XX əsrdə texnologiya və elm yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Kosmik uçuşlar, peyk rabitəsi, GPS sistemləri, internet və yüksək dəqiqlik tələb edən texnoloji sahələr üçün Yerə əsaslanan ölçü kifayət etmədi. Çünki Yer kürəsinin fırlanması tam sabit deyil.
Bu nöqtədə elm daha etibarlı bir “təbii saat” tapdı – sezium-133 atomu. Beynəlxalq razılaşmaya əsasən 1 saniyə – sezium-133 atomunun əsas enerji səviyyələri arasındakı keçidə uyğun gələn radiasiyanın 9 192 631 770 periodunun müddətidir.
Bu tərifin üstünlükləri aydındır: dəyişməzdir, Yer və kosmosdan asılı deyil, dünyanın hər yerində eyni dəqiqliyi verir.
Beləliklə, atom saatlarına əsaslanan atom vaxtı formalaşdı.
Yer niyə “geri qalır”?
Atom saniyəsi mükəmməl dəqiqliklə işləsə də, Yer kürəsi bu dəqiqliyə uyğun gəlmir. Yer fırlanmasının sürəti müxtəlif səbəblərdən dəyişir: Ayın cazibə qüvvəsi, okean axınları, atmosferdə kütlə paylanmasının dəyişməsi, böyük zəlzələlər və geofiziki proseslər.
Nəticədə bəzi günlər: 86400 saniyədən bir qədər uzun, bəzən isə bir qədər qısa olur. Bu fərq çox kiçik olsa da, illər ərzində yığılır və atom vaxtı ilə astronomik vaxt arasında nəzərəçarpacaq uyğunsuzluq yaradır.
“Artıq saniyə” nədir və niyə əlavə olunur?
Məhz bu uyğunsuzluğu aradan qaldırmaq üçün elm maraqlı və nadir bir mexanizm tətbiq edir – “artıq saniyə” (“leap second”). Zərurət yarandıqda günün sonuna əlavə bir saniyə daxil edilir, saatlarda 23:59:59-dan sonra 23:59:60 göstərilir, daha sonra 00:00:00 başlayır.
Beləliklə, atom vaxtı ilə Yerə əsaslanan astronomik vaxt yenidən uyğunlaşdırılır. “Artıq saniyə” hər il əlavə olunmur, əvvəlcədən dəqiq tarixlə planlaşdırılmır, Yer fırlanmasının real vəziyyətinə görə müəyyən edilir.
Bir saniyə doğrudanmı bu qədər vacibdir?
Gündəlik həyatda bir saniyə bizə əhəmiyyətsiz görünə bilər. Amma müasir texnologiyalar üçün bu saniyə həlledicidir. GPS sistemləri – mövqe hesablamalarında ciddi səhvlər yarana bilər, bank və maliyyə əməliyyatları – zaman damğalarında uyğunsuzluq riski, telekommunikasiya şəbəkələri – sinxronizasiya problemləri, kosmik və elmi layihələr – trayektoriya və ölçmə xətaları
Hətta tarixdə artıq saniyənin əlavə edilməsi bəzi kompüter sistemlərində texniki nasazlıqlara belə səbəb olub. Bu da göstərir ki, bir saniyə bəzən milyonlarla sistem üçün kritik ola bilər.
Nəticə
Bu gün qarşılaşdığımız elmi paradoks sadədir: saniyə atom qədər dəqiqdir, gün isə Yer qədər dəyişkəndir.
Zamanın özü dəyişmir, amma onu ölçmək üsulumuz inkişaf edir. Atom saatları bizə mükəmməl dəqiqlik verir, Yer isə hələ də öz təbii ritmi ilə fırlanır. “Artıq saniyə” isə bu iki fərqli dünyanın – təbiətin qeyri-sabitliyi ilə elmin dəqiqliyinin – arasında qurulmuş incə bir tarazlıq nöqtəsidir.
Bəlkə də zaman heç vaxt sürüşmür. Sadəcə insan onu getdikcə daha dəqiq ölçməyi öyrənir.
zaman saat saniyə atom yer dünya kainat