Güclü Günəş fırtınaları gələcəkdə aviaşirkətləri uçuş marşrutlarını dəyişməyə, təyyarələri daha aşağı hündürlüyə endirməyə, bəzi hallarda isə reysləri tamamilə ləğv etməyə məcbur edə bilər. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, ekstremal kosmik hava hadisələri həm sərnişin və ekipajın sağlamlığı, həm də müasir təyyarələrin elektron sistemləri üçün ciddi risk yaradır.
Lent.az xəbər verir ki, Surrey Universitetinin Kosmik Mərkəzinin tədqiqatçıları Günəşdən gələn yüksək enerjili hissəciklərin mülki aviasiyaya mümkün təsirlərini araşdırıblar. Nəticələri “Journal of Space Weather and Space Climate” jurnalında yayımlanan tədqiqatda kosmik radiasiyanın uçuş təhlükəsizliyində ayrıca risk kimi qiymətləndirilməsinin vacibliyi vurğulanıb.
Kommersiya təyyarələri adətən 8-14 kilometr yüksəklikdə uçur. Yer atmosferi kosmik radiasiyanın böyük hissəsinin qarşısını alsa da, bu hündürlükdə radiasiya səviyyəsi dəniz səviyyəsi ilə müqayisədə daha yüksəkdir. Günəşdə güclü partlayış baş verdikdə yüksək enerjili hissəciklərin sayı kəskin arta və qısa müddətdə təyyarədə olan insanların aldığı radiasiya dozasını yüksəldə bilər.
Araşdırmaya əsasən, 2025-ci ilin noyabrında qeydə alınan güclü Günəş fırtınası zamanı yüksək uçuş hündürlüklərində radiasiya səviyyəsi adi şəraitlə müqayisədə qısa müddət ərzində təxminən 10 dəfə artıb. Alimlərin hesablamalarına görə, 1956-cı ildə qeydə alınan və ölçmə tarixinin ən güclü hadisələrindən sayılan Günəş fırtınası müasir dövrdə baş versəydi, bəzi sərnişinlər bir il ərzində uçuşlardan aldıqları kosmik radiasiya dozasına bərabər təsirə cəmi bir səfərdə məruz qala bilərdilər. Surrey Universiteti
Təhlükə yalnız insan orqanizmi ilə məhdudlaşmır. Kosmik hissəciklər bort kompüterlərinin yaddaşındakı məlumatı dəyişdirən kiçik elektron səhvlərə səbəb ola bilər. “Tək hadisəli pozuntu” adlandırılan bu nasazlıqlar ayrı-ayrılıqda ciddi görünməsə də, ekstremal fırtına zamanı onların sayı sürətlə artaraq naviqasiya, rabitə və uçuşun idarə edilməsi sistemlərinə təsir göstərə bilər.
Ən yüksək risk qütb və qütbə yaxın marşrutlarda yaranır. Yer kürəsinin maqnit sahəsi bu ərazilərdə yüksək enerjili hissəciklərə qarşı daha zəif müdafiə təmin edir. Güclü geomaqnit fırtınaları zamanı təhlükəli zona daha cənub enliklərinə qədər genişlənə bilər.
Belə vəziyyətdə aviaşirkətlər təyyarələri daha aşağı hündürlükdə uçurmağa və ya qütb marşrutunu dəyişərək ekvatora yaxın ərazilərdən keçirməyə məcbur qala bilərlər. Bu isə uçuş vaxtının uzanmasına, daha çox yanacaq sərf edilməsinə, ekipaj cədvəllərinin pozulmasına və biletlərin bahalaşmasına səbəb ola bilər. Risk çox yüksək qiymətləndirildikdə isə reysin təxirə salınması və ya ləğvi gündəmə gələ bilər.
Tədqiqatçılar aviasiya üçün xüsusi atmosfer radiasiyası şkalasının yaradılmasını təklif ediblər. Bu sistem kosmik hava məlumatlarını uçuşların planlaşdırılması zamanı istifadə olunan aydın xəbərdarlıqlara çevirəcək. Risk dərəcəsindən asılı olaraq əlavə monitorinq, hündürlüyün azaldılması, marşrutun dəyişdirilməsi və reysin dayandırılması kimi tədbirlər görülə bilər.
Alimlərin fikrincə, kosmik hava artıq uzaq gələcəyə aid nəzəri təhlükə deyil. Təyyarələr elektron sistemlərdən daha çox asılı vəziyyətə gəldikcə Günəşdə baş verən hadisələrin aviasiyaya təsirini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və uçuş planlarına daxil etmək həyati əhəmiyyət daşıyacaq.
Günəş dünyaMənbə: lent.az